Lityum demir fosfat (LiFePO4) batarya, teknede servis aküsü olarak kurşun asit akülerin (AGM, jel, sulu) yerini hızla alıyor. Aynı ihtiyacı yaklaşık üçte bir ağırlıkla karşılar, kısmi şarjdan etkilenmez ve kapasitesinin büyük bölümü kullanılabilir. Ancak geçiş yalnız akünün değiştirilmesinden ibaret değildir: şarj kaynaklarının, korumanın ve kablolamanın lityuma uygun hale getirilmesi gerekir. Bu yazı, geçişte kontrol edilmesi gereken noktaları sırasıyla ele alır.
Neden lityum?
| Kurşun asit (AGM, jel) | Lityum (LiFePO4) | |
|---|---|---|
| Teknede kullanılabilir kapasite | Yaklaşık üçte bir (kısa şarj, derin deşarj ve yaşlanma payı) | Yaklaşık yüzde 80–90 |
| Kısmi şarjda kullanım | Tam dolmadığında sülfatlaşır, kapasite kaybeder | Etkilenmez |
| Şarj kabul akımı | Doluluk arttıkça hızla düşer | Dolana kadar yüksek kalır |
| Gerilim | Boşaldıkça belirgin biçimde düşer | Kapasitenin büyük bölümünde sabite yakın |
| Aynı ihtiyaç için ağırlık | Yaklaşık 4–5 kat | 1 |
| Koruma | Kendiliğinden korumasız | BMS (batarya yönetim sistemi) gerekir |
Günde yaklaşık 900 Wh tüketen ve motor çalıştırmadan 2 gün demirde kalmak isteyen bir yelkenli için kurşun asitte yaklaşık 440 Ah (iki adet 230 Ah), lityumda yaklaşık 170 Ah (bir adet 200 Ah) yeterlidir. Hesap ayrıntısı için teknede enerji yönetimi yazısına bakabilirsiniz.
Lityumun bir avantajı daha şarj hızıdır: kurşun asit akü yüzde 80 doluluktan sonra az akım kabul ettiği için motorla şarj süresi uzar; lityum batarya dolana kadar yüksek akım kabul eder. Aynı motor süresinde aküye daha fazla enerji girer.
1. Alternatörü koruyun
Lityum bataryanın iç direnci çok düşüktür. Alternatöre doğrudan bağlandığında boş bir lityum batarya, alternatörün verebileceği en yüksek akımı uzun süre çeker. Teknelerde çoğunlukla bulunan standart alternatörler bu kadar uzun süre tam yükte çalışmak için tasarlanmamıştır; aşırı ısınır ve arızalanabilir.
Bu nedenle lityum servis bataryası alternatöre doğrudan bağlanmaz. İki yaygın çözüm vardır:
- DC-DC şarj cihazı: marş aküsü tarafından beslenir, akımı ayarlanan değerle sınırlar ve servis bataryasını lityuma uygun gerilimle şarj eder. Marş aküsünü servis bataryasından ayırır. Akım, alternatörün seyir devrindeki akımını aşmayacak şekilde seçilir. Daha yüksek akım için birden fazla cihaz paralel bağlanabilir.
- Harici (çok kademeli) alternatör regülatörü: alternatörün kendi regülatörünün yerine geçer; alternatörün sıcaklığını izleyerek akımı sınırlar ve şarj gerilimini lityuma göre ayarlar. Yüksek akımlı alternatörlerde tercih edilir.
Marş aküsü genellikle kurşun asit olarak kalır; motoru çalıştırmak için kısa süreli yüksek akım verir ve alternatörden doğrudan şarj olmaya uygundur.
2. Şarj gerilimlerini ayarlayın
Bütün şarj cihazlarının (MPPT, liman şarj cihazı, inverter-şarj cihazı, DC-DC şarj cihazı) ayarları lityuma göre değiştirilmelidir. 12,8 V LiFePO4 bataryalarda yaygın değerler şöyledir; kesin değerler bataryanın belgesinden alınır:
| Ayar | 12,8 V batarya | 25,6 V batarya |
|---|---|---|
| Emilim (absorption) gerilimi | yaklaşık 14,2 V | yaklaşık 28,4 V |
| Emilim süresi | yaklaşık 2 saat | yaklaşık 2 saat |
| Tampon (float) gerilimi | yaklaşık 13,5 V | yaklaşık 27,0 V |
| Sıcaklık dengelemesi | kapalı | kapalı |
| Dengeleme (equalize) şarjı | kapalı | kapalı |
Kurşun asit akülerde kullanılan dengeleme şarjı ve sıcaklığa göre gerilim düzeltmesi lityumda kapatılır. Bataryanın ayda toplam birkaç saat emilim aşamasında kalarak tam dolması (yoğun kullanılan sistemlerde ayda 4–8 saat), hücrelerin dengelenmesi için BMS’e zaman tanır.
3. BMS şarj cihazlarını ve yükleri kontrol etmeli
Lityum bataryadaki BMS hücreleri aşırı şarj, derin deşarj, aşırı akım ve sıcaklığa karşı korur. Teknede doğru kurulumun temel kuralı, BMS’in bir koruma durumunda önce şarj cihazlarını ve yükleri kapatmasıdır: hücre gerilimi çok yükseldiğinde ya da sıcaklık sınır dışına çıktığında şarj cihazlarına “şarjı durdur”, hücre gerilimi çok düştüğünde yüklere “kapan” sinyali gönderir.
Batarya içindeki röle ya da kontaktör, motor ve alternatör çalışırken aniden açılırsa alternatörün çıkışında gerilim sıçraması oluşabilir; bu, alternatörün diyotlarına ve bağlı elektroniğe zarar verebilir. Bu nedenle haberleşme kablosu ya da uzaktan açma-kapama girişi olan şarj cihazları ve BMS ile çalışan bir yapı tercih edilmelidir.
4. Düşük sıcaklıkta şarj yapılmaz
LiFePO4 batarya düşük sıcaklıkta şarj edilmemelidir; çoğu modelde BMS, 0–5 °C altında şarjı keser. Batarya kapasitesi de soğukta azalır: 0 °C’de yaklaşık yüzde 20 düşer. Kışın kullanılan ya da kışlayan teknelerde batarya, sıcaklığı korunan bir bölmeye yerleştirilmeli ya da ısıtmalı model seçilmelidir. Yüksek sıcaklık da ömrü kısaltır; motor bölmesinin hemen yanı uygun bir yer değildir.
5. Sigortanın kesme kapasitesine dikkat
Lityum bataryalar kısa devrede kurşun asit akülerden çok daha yüksek akım verebilir. Bu nedenle sigorta seçerken yalnız akım değerine değil, kesme kapasitesine de bakılmalıdır: sigortanın güvenle kesebileceği en yüksek arıza akımı, bataryanın kısa devre akımından düşükse sigorta görevini yapamaz. Her lityum kurulumunda, aküye en yakın noktadaki ana sigortanın kesme kapasitesi bataryanın en yüksek kısa devre akımını karşılamalıdır. Yüksek kesme kapasiteli sigorta türleri bu iş için uygundur.
Her tüketici hattı ayrıca kendi sigortasıyla korunur; sigorta artı kabloya, aküye mümkün olduğunca yakın takılır.
6. Kabloları ve bağlantıları yeniden değerlendirin
Lityuma geçişle birlikte şarj akımları artar. Kablo kesiti, artı ve eksi kablodaki toplam gerilim düşümü yüzde 2,5’i geçmeyecek ve kablo ısınmayacak şekilde seçilmelidir. Teknede çok telli (esnek), kalaylı bakır kablo nem ve titreşime karşı daha dayanıklıdır. Gevşek ya da oksitlenmiş bir pabuç yüksek akımda ısınır ve yangın riskine yol açar; geçiş sırasında bütün ana bağlantılar kontrol edilmelidir.
7. Kurşun asit ve lityumu birbirine paralel bağlamayın
Farklı kimyadaki aküler farklı şarj gerilimi ve iç dirence sahiptir; paralel bağlandıklarında biri sürekli aşırı şarj, diğeri eksik şarj olur. Servis grubunun tamamı lityuma çevrilir. Marş aküsü kurşun asit kalabilir; ancak servis bataryasıyla arasında DC-DC şarj cihazı ya da lityuma uygun bir ayırma elemanı bulunmalıdır.
Geçiş için kontrol listesi
- Günlük tüketimi ölçün ya da hesaplayın; bataryayı iki şarj arasındaki tüketime göre seçin.
- Alternatör korumasını belirleyin: DC-DC şarj cihazı ya da harici regülatör.
- Bütün şarj cihazlarının ayarlarını lityuma göre değiştirin; dengeleme şarjını ve sıcaklık dengelemesini kapatın.
- BMS’in şarj cihazlarını ve yükleri kontrol edebildiğinden emin olun.
- Batarya yerini sıcaklık açısından değerlendirin.
- Ana sigortanın kesme kapasitesini, kablo kesitlerini ve bağlantıları kontrol edin.
- Şönt tipi akü izleme cihazı ekleyin; ayarlarını lityum bataryaya göre yapın.
Bataryanın, panelin ve alternatörün boyutu için Tekne Enerji Hesabı aracını kullanabilirsiniz. Lityum bataryanın iç yapısı ve BMS hakkında ayrıntı: BMS nedir, nasıl çalışır?. Hizmet kapsamı: Tekne ve Karavan Enerji Sistemleri.
Hesaplar, Victron Energy’nin herkese açık teknik belgelerindeki yöntemlere göre hazırlanmıştır.
- #tekne lityum akü
- #lityum aküye geçiş
- #alternatör lityum
- #DC-DC şarj cihazı
- #LiFePO4 tekne