Tekne ve Karavan

Teknede Enerji Yönetimi: Tüketim, Akü ve Şarj Dengesi

· 6 dk okuma

Teknede elektrik, şebekeden uzakta üretilen ve servis aküsünde depolanan sınırlı bir kaynaktır. Demirde geçen bir gecenin sonunda buzdolabının çalışmaya devam etmesi, seyir cihazlarının ve demir fenerinin sabaha kadar yanması, aküye giren ve aküden çıkan enerjinin dengede olmasına bağlıdır. Enerji yönetimi bu dengeyi kurmaktır: önce tüketimi bilmek, sonra aküyü ve şarj kaynaklarını bu tüketime göre seçmek.

Hesap güçle değil, günlük enerjiyle başlar

Tekne elektriğinde en sık yapılan hata, sistemi en büyük cihazın gücüne göre boyutlandırmaktır. Oysa belirleyici olan, bir günde harcanan enerjidir (Wh). İki tür tüketici bu hesabı yanıltır:

  • Sürekli ya da uzun süre çalışan küçük tüketiciler hafife alınır. 50 W’lık kompresörlü bir buzdolabı, ılıman havada açık kaldığı sürenin yaklaşık yarısında çalışır; günde 500 Wh’in üzerinde enerji harcar. Seyir cihazları, VHF telsizin bekleme tüketimi ve AIS tek başına küçük görünür, ancak 24 saat boyunca toplanır.
  • Kısa süre çalışan büyük tüketiciler abartılır. Irgat 1.000 W, baş pervanesi birkaç kilovat çeker; ama günde birkaç dakika çalıştıkları için günlük enerjideki payları küçüktür. Bu cihazlar akünün kapasitesini değil, kablo kesitini ve sigortayı belirler.

Günlük enerji her cihaz için şu formülle bulunur: güç (W) × adet × günde açık kaldığı saat × çalışma oranı. Çalışma oranı, cihazın açık olduğu sürenin ne kadarında gerçekten güç çektiğidir: buzdolabında yaklaşık 0,45, seyirdeki otomatik pilotta yaklaşık 0,3.

Örnek: demirde geçen bir gün

10–12 metrelik bir yelkenlinin demirde geçen bir gününde 12 V cihazların tüketimi aşağıdaki gibidir (tipik değerler; cihazınızın etiketi esastır):

CihazGüçGünde açıkÇalışma oranıGünlük enerji
Kompresörlü buzdolabı50 W24 saat0,45540 Wh
LED aydınlatma (6 lamba)6 × 3 W5 saat190 Wh
Seyir cihazları (iskandil, rüzgâr)3 W24 saat172 Wh
Telefon ve tablet şarjı2 × 10 W3 saat160 Wh
VHF telsiz (beklemede)2 W24 saat148 Wh
Harita ekranı15 W2 saat130 Wh
Demir feneri (LED)3 W10 saat130 Wh
Tatlı su pompası60 W0,3 saat118 Wh
Toplam888 Wh

Bu tekne aküden günde yaklaşık 888 Wh, yani 12,8 V’de yaklaşık 69 Ah çeker. Tüketimin yarıdan fazlası buzdolabınındır. Buzdolabının yalıtımını iyileştirmek, kapağını seyrek açmak ve kompresörün havalandırmasını sağlamak, tek başına yeni bir güneş paneli eklemek kadar etkili olabilir.

Seyirde geçen günde otomatik pilot, harita ekranı, AIS ve radar eklenir; aynı teknenin tüketimi günde yaklaşık 1.300 Wh’e çıkar. Su yapıcı, dondurucu, mikrodalga ve inverterle çalışan 230 V cihazlar ise tüketimi birkaç kat artırabilir. 230 V cihazların enerjisi inverter verimine bölünür; inverter açık kaldığı sürece, hiçbir cihaz çalışmasa da boşta enerji harcar.

Servis aküsü ne büyüklükte olmalı?

Teknede en az iki akü grubu bulunur: motoru çalıştıran marş aküsü ve yaşam alanını besleyen servis aküsü. Servis aküsü tamamen boşalsa bile motorun çalıştırılabilmesi için bu iki grup birbirinden ayrılır.

Servis aküsü, iki şarj arasında çekilecek enerjiye göre seçilir. Kurşun asit akülerde (AGM, jel, sulu) teknedeki kullanım koşulları belirleyicidir: akü kısa motor çalışmalarıyla şarj edildiği için çoğunlukla yüzde 80 civarına kadar dolar; ömrünü korumak için yüzde 30’un altına boşaltılmamalıdır; buna güvenlik ve yaşlanma payı eklendiğinde kapasitenin yalnız yaklaşık üçte biri kullanılabilir. Pratik kural şudur: kurşun asit servis aküsü, iki şarj arasındaki tüketimin en az 3 katı olmalıdır.

Lityum demir fosfat (LiFePO4) batarya kısmi şarjdan etkilenmez; kapasitesinin yaklaşık yüzde 90’ı kullanılabilir. Yaşlanma payıyla birlikte kullanılabilir oran 0,81 alınabilir.

Yukarıdaki teknenin motor çalıştırmadan 2 gün demirde kalabilmesi için:

Akü türüHesapGereken kapasite
Lityum (12,8 V)888 Wh × 2 gün ÷ 0,81 ÷ 12,8 Vyaklaşık 171 Ah (bir adet 200 Ah)
Kurşun asit (12 V)888 Wh × 2 gün × 3 ÷ 12 Vyaklaşık 444 Ah (iki adet 230 Ah)

Aynı ihtiyaç için kurşun asit akü yaklaşık 2,5 kat kapasite ve yaklaşık 4–5 kat ağırlık demektir. Bu fark, teknede lityum bataryaya geçişin başlıca nedenidir.

Şarj kaynakları

Güneş paneli

Güneş paneli demirde ve limanda sessizce şarj eder; teknenin kullanılmadığı haftalarda aküyü dolu tutar. Teknede paneller güvertede, bimini ya da sprayhood üstünde ve kıç tarafındaki çerçevede yatay ya da yataya yakın durur. Yatay panel yazın iyi üretir; kışın üretim hızla düşer. Muğla’da 1 W yatay panel temmuzda günde yaklaşık 5,6 Wh, aralıkta ise yaklaşık 1,7 Wh üretir.

Yukarıdaki 888 Wh’lik tüketimi Muğla’da nisan–ekim döneminin en zayıf ayı olan ekimde güneşle karşılamak için yaklaşık 310 W yatay panel gerekir. Yelken, direk ve bumbanın gölgesi üretimi belirgin biçimde azaltır; gölge gören panellerin ayrı şarj kontrol cihazlarına bağlanması kaybı sınırlar.

Motor alternatörü

Motor çalışırken alternatör önce marş aküsünü, ardından servis aküsünü doldurur. Alternatörün etiketindeki akım, yüksek devirde verilir; motor seyir devrinde (1.500–2.000 d/dk) çalışırken alternatör etiket akımının yalnız yaklaşık yüzde 40–80’ini verir. Motor süresi şu formülle bulunur:

Motor süresi = eksik enerji ÷ (alternatörden aküye giren akım × akü voltajı)

90 A’lik bir alternatör seyir devrinde yaklaşık 54 A verir. Günde 500 Wh’lik eksiği 12 V kurşun asit aküye aktarmak için, şarj kayıplarıyla birlikte yaklaşık 1 saat motor çalışması gerekir. Yalnız şarj için motoru düşük yükte çalıştırmak verimsizdir: motorun yakıt verimi düşer, alternatör ve kayış kayıplarıyla birlikte harcanan yakıtın küçük bir bölümü aküye ulaşır. Düşük yükte uzun süre çalışmak dizel motora da zarar verir.

Rüzgâr ve su jeneratörü

1 metre pervane çaplı bir rüzgâr jeneratörü 10 knot rüzgârda yaklaşık 25 W üretir; rüzgârlı bölgelerde günde 40–80 Ah katkı sağlayabilir. Kıçtan sarkıtılan ya da çekilen su jeneratörü seyir sırasında her knot hız için yaklaşık 1 A üretir, ancak tekneyi yaklaşık yarım knot yavaşlatır. Uzun seyirlerde bu kaynaklar güneşin eksik kaldığı geceleri ve bulutlu günleri dengeler.

Liman elektriği

Limanda servis aküsü, kıyı elektriğine bağlanan şarj cihazıyla doldurulur. Şarj cihazı en az günlük enerjinin 2 katını, boş aküyü bir günde doldurmak için 3–4 katını 24 saatte verebilmelidir. Günde 888 Wh tüketen tekne için bu yaklaşık 15 A’lik bir şarj cihazıdır; 12 V’de 15 A şarj, 230 V prizden yalnız yaklaşık 1 A çeker.

Bu yaklaşımın bir avantajı daha vardır: 230 V cihazlar akü ve inverter üzerinden beslendiğinde, kısa süreli büyük yükleri (mikrodalga, su ısıtıcısı) akü karşılar; liman prizinden çekilen akım günlük ortalamaya yaklaşır. Liman prizleri çoğunlukla 6–16 A ile sınırlı olduğu için bu, sigortanın atmasını önler.

Liman elektriğine bağlanan teknede topraklama hattından gelen küçük doğru akımlar, şaft, pervane ve flanş gibi su altındaki metal parçalarda elektrolitik korozyona yol açar. Galvanik izolatör ya da izolasyon trafosu bu akımları keser.

Aküyü voltajla değil, amper-saat sayarak izleyin

Akünün gerilimi, kalan kapasite hakkında güvenilir bilgi vermez: yük altında düşer, şarjda yükselir, lityum bataryada ise kapasitenin büyük bölümünde neredeyse sabit kalır. Aküye giren ve çıkan akımı ölçüp amper-saat sayan şönt tipi akü izleme cihazı, kalan kapasiteyi ve günlük tüketimi gösterir. Enerji yönetiminin ilk adımı, birkaç günlük gerçek tüketimi bu cihazla ölçmektir.

Özet

  1. Günlük tüketimi cihaz cihaz çıkarın; buzdolabı ve sürekli açık cihazlara özellikle dikkat edin.
  2. Servis aküsünü iki şarj arasındaki tüketime göre seçin: kurşun asitte en az 3 katı, lityumda kullanılabilir oran yaklaşık 0,8.
  3. Güneş panelini kullanım döneminin en zayıf ayına göre boyutlandırın; eksik kalanı alternatör, rüzgâr ya da liman elektriğiyle tamamlayın.
  4. Marş ve servis aküsünü ayırın; aküyü amper-saat sayan bir izleme cihazıyla takip edin.

Kendi teknenizin cihazlarıyla hesap için Tekne Enerji Hesabı aracını kullanabilirsiniz; servis aküsünü lityuma çevirmeyi düşünüyorsanız teknede lityum aküye geçiş yazısına bakabilirsiniz. Hizmet kapsamı ve diğer yazılar: Tekne ve Karavan Enerji Sistemleri.

Hesaplar, Victron Energy’nin herkese açık teknik belgelerindeki yöntemlere göre hazırlanmıştır.

  • #teknede enerji yönetimi
  • #tekne akü hesabı
  • #servis aküsü
  • #tekne güneş paneli
  • #alternatör şarjı